ديگرى جز حواسّ ظاهرى رابطهء مستقيم ندارد و در برابر خود جز نظام اجتماعى چيزى را نمىبيند . علىرغم تمام اين‌ها ، به راستى بين دو نوع مجازاتى كه پيش از اين بررسى كرديم ، فايده و بهرهء مشتركى دارند و آن اين است كه هر دوى آنها به زمينه‌هاى واقعى نسبت دارند و به اين دنيا مربوط هستند . و اكنون وظيفه داريم كه طبيعت مجازات الهى و گسترهء آن را بررسى نماييم ، و آن‌گاه جايگاه آن را در نظام تربيتى اخلاقى قرآن كريم تعيين كنيم . در جهان غير اسلامى يك تفكّر ، شايعى وجود دارد كه مىگويد : محمّد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در راه هدايت قبايل عرب با هيچ مشكلى برخورد نكرد ، چون گرماى سوزنده و شرايط سخت زندگى ، دو وسيله مؤثّر براى جذب قوم عرب و دعوت آنان به زندگى بهتر بود ، به آن مردم مىگفت : آنچه من به شما دستور مىدهم ، انجام دهيد . در آيندهء نزديك خداوند به شما رودها و باغ‌ها مرحمت خواهد كرد كه آنچه بخواهيد از آنها مىخوريد و مىآشاميد . « 1 » و اين در حدّ شئون ادب قبيله‌اى نبود كه پيرامون اين انديشهء « باغ محمّدى » دور بزند . ولى مورّخان و فلاسفهء زيادى « 2 » به اين سخن به ديدهء ترديد نگريسته‌اند ، ولى از تأثير اين افكار جارى برگرفته از افكار قديم كه بيشتر اوقات تنها از راه گوش شنيده‌اند ، نتوانسته خود را نجات دهند . به راستى اين قبيل افرادى كه در مباحث تاريخ عربى اسلامى چيزهايى نوشته‌اند ، در تصوّر امور از اين روش بيمناك بوده‌اند و دست‌كم مىتوانستند ، بگويند : اين مطالب به داده‌هاى بىسند و بريده مربوط و مستند است ! بنابراين ؛ مشكلى را كه آنها مطرح كرده‌اند و جامعهء عرب را در اين وضع مادّى افراطى توصيف مىكنند ، از واقعيّت بسيار دور است ، و به حق آن جمعيّتى كه آنها معرفى مىكنند ، با جوهرهء ذاتى خود با اين جامعهء عربى هيچ آشنايى و ارتباطى ندارد ، كه در هر زمان معروف به پارسايى و قناعت فوق العاده بوده ، چنان‌كه مشهور به روح عزّت نفس و اشعار حماسى مىباشد ، و به راستى آنچه كه تصويرى نسبت به نمونه و الگوى اخلاق اسلامى را بدهد و آن را پاك و پاكيزه بنماياند ، به‌واقع كم است .

--> ( 1 ) - ر ك : شرح نووى بر صحيح مسلم : 8 / 150 و 167 . ( 2 ) - ر ك : به اين نمونه : . Kant , critique de la Raison pratique , p . 130 G . Demombynes , Institution Musulmanes , P . 62 - 3 .